Politiek: maak mindfulness op elke school mogelijk

Angst, stress en depressieve gevoelens: de samenleving gaat in toenemende mate gebukt onder aandoeningen die ons welzijn in de weg staan. Zelfs kinderen en jongeren hebben tegenwoordig te kampen met de gevolgen. Daarom mijn pleidooi aan de politiek: maak structureel mindfulness op school mogelijk.

Geen partij die mindfulness in haar program heeft staan. Zonde. Want mindfulness kan het verschil betekenen tussen een maatschappij die uiteenvalt in hokjes met steeds hogere schotten ertussen, en een open samenleving die aandacht heeft voor rust en verbinding, met oog voor ieder individu. Daar ligt volgens mij een kans voor de overheid.

We zijn ongelukkig

Nu de populaire aandachtsleer zijn weg naar een volwassen publiek heeft gevonden, is het tijd om ook de jeugd structureel de vruchten te laten plukken. Want juist deze kwetsbare groep heeft en krijgt te maken met grote uitdagingen: een snel veranderende wereld onder een groeiende invloed van techniek, grote verschuivingen in klimaat, natuur en milieu, en verharding in de (geo-)politiek met oplopende spanningen en conflicten als gevolg. Die verharding is in ons alledaagse leven onder andere zichtbaar in een toenemende nadruk op presteren, op werk en op school.

Van kinderen tussen de zes en twaalf jaar heeft 1 à 2 procent een depressie

En hoewel we alles hebben, lijken we diep ongelukkig. Hoe uit dit zich bij kinderen en jongeren? Van kinderen tussen de zes en twaalf jaar heeft 1 à 2 procent een depressie. In plaats van somber en futloos zijn depressieve kinderen vooral prikkelbaar en druk. Van de kinderen met depressieve ouders ontwikkelt maar liefst 40 procent een depressie voor het achttiende jaar.

Om over ADHD en andere aandachtsstoornissen nog maar te zwijgen. Steeds meer kinderen hebben moeite zich te concentreren. Ze slapen slecht en hebben zorgen. Ook hebben ze moeite met ontspannen, of gewoon even niets doen. En ze zijn steeds langer online, bijvoorbeeld via de smartphone. Hun hoofd is te vol, de prikkels teveel. Ze moeten zoveel. Van de maatschappij, van de school en van zichzelf.

Mindfulness op school

Tot zover de treurige realiteit. Een ander deel van het verhaal is dat we alle oplossingen in huis hebben voor (zeker een deel) van de beschreven problematiek. Mindfulness is wel het beste actuele voorbeeld. Bij volwassenen wordt deze vorm van aandachtstraining al met succes ingezet tegen depressie, stress en angsten. Omdat voorkomen beter is dan genezen: waarom zouden we kinderen ook niet volop laten profiteren?

Buiten Nederland zijn al veel initiatieven zichtbaar. Een paar inspirerende voorbeelden. In deze korte reportage van de BBC leggen kinderen op aandoenlijke wijze uit wat het mindfulnessprogramma op hun school voor ze betekent.

De aandachttraining wordt op creatieve manieren toegepast. Zo heeft een lagere school in de Amerikaanse stad Baltimore al een jaar geen kinderen straf gegeven. In plaats daarvan sturen ze kinderen naar de Mindful Moment Room, een knus ingericht verblijf waar de kinderen een ademhalingsoefening doen om te kalmeren. De resultaten zijn hoopgevend: de leerlingen, hoe onrustig ook, blijken uitstekend in staat om in stilte te zitten. Zelfs op het afgelopen Kerstfeest lukte dit, toen ze mediteerden vlak voordat ze hun cadeau kregen.

Ook dichter bij huis wordt gewerkt aan integratie van mindfulness in het onderwijs. Bekijk deze korte documentaire over mindfulness op Vlaamse scholen. Hierin zie je voorbeelden uit het veld, onder meer van leerlingen die dankzij een speelse benadering van mindfulness een techniek in handen krijgen om om te gaan met alledaagse spanningen.

In Nederland zijn er al scholen die tijd inruimen voor een ‘geluksles’, een ‘bodycheck’ en andere mindfulnessoefeningen. Zo is op de Amsterdamse Troelstraschool een traject gestart om onrustige kinderen door mindfulnesslessen bestendiger te maken tegen stress, en te trainen in open aandacht.

Mindfulnessdocente Eline Snel (1954) geldt als een van de pioniers in Nederland. Snel biedt al sinds de jaren ’90 meditatie en mindfulness voor kinderen, en leidt in (en buiten) Nederland docenten op in de methode. Behalve Snel zijn er nog diverse coaches en eenpitters die mindfulnesslessen aanbieden in een voor de jeugd aangepaste vorm. Dit blijft echter fragmentarisch. Het onderste wordt zo niet uit de kan gehaald en dat is zonde. Onze stelling: de overheid moet structureel mindfulnessonderwijs op scholen mogelijk maken. Waarom? Dat leg ik hieronder uit.

Met aandacht meer kans

Mindfulness is de synthese tussen boeddhisme en wetenschap: hoe zit het dan met de wetenschappelijke onderbouwing van de mindfulnessmeditatie op school?

Een onderzoeksteam in Chicago heeft in een grootschalig onderzoek bekeken of leerlingen die mindfulness oefenden beter presteerden op school. De studie richtte zich nadrukkelijk op gekleurde- en ‘probleemscholen’, om zo arme en achtergestelde kinderen te kunnen laten profiteren. Want als zij in de klas de aandacht er beter bij kunnen houden, kunnen ze beter presteren en zo ontsnappen aan een kansarme positie.

de momenten van geconcentreerde aandacht, en als gevolg de prestaties, waren toegenomen

De resultaten waren hoopgevend. Waar voorheen na de lunch een half uur nodig was om tot rust te komen, deden de leerlingen dat nu in een korte mindfulnessmeditatie van 3 minuten. Het aantal incidenten in de klas was aanzienlijk verminderd, de momenten van geconcentreerde aandacht, en als gevolg de prestaties, waren juist toegenomen.

Ook de KU Leuven heeft onderzoek gedaan naar de effecten van mindfulness bij jongeren op school. Wat blijkt? Jongeren die mindfulness beoefenden, ervoeren minder angst, stress en depressie in vergelijking met de testgroep zonder mindfulness. En belangrijk, de effecten hiervan bleven ook op langere termijn zichtbaar.

Mindfulness op elke school in Nederland

Kinderen zijn de toekomst. Mindfulness geeft kinderen een hulpmiddel om bij zichzelf te blijven als het om ze heen prikkels regent. Het maakt ze vertrouwd met hun binnenwereld, waardoor ze met emoties om leren gaan en gedachten en gevoelens leren verwoorden. Mindfulness geeft kinderen het vermogen aandacht en rust te vinden die nodig zijn om te kunnen leren en werken. Om te kunnen ontspannen en genieten. Om te kunnen zijn zonder verplichtingen.

Daarom in deze verkiezingstijd dit verzoek aan de politiek: zorg dat mindfulness structureel op de lagere en middelbare school kan worden aangeboden. Zo investeren we in een gezonde toekomst voor onze kinderen, maar ook in een samenleving die meer in balans is, met aandacht voor elkaars (binnen)wereld.

is iemand dwingen te ontspannen per definitie niet een tegenstelling?

Een verplicht vak hoeft het niet te worden, want is iemand dwingen te ontspannen niet per definitie een tegenstelling? Natuurlijk is ook mindfulness geen wondermiddel, en zal de methode niet voor iedereen het gewenste effect hebben. In plaats van mindfulness te verplichten voor alle leerlingen, kun je daarom beter uitleggen wat het is en waar het goed voor is. Zo kunnen leerlingen zelf beslissen of het iets voor hen is.

En hoe dat dan verder in zijn werk gaat? Laten we, hoe schools, afkijken bij de buren. De Brit Richard Burnett, mede-oprichter van het project Mindfulness in schools, legt in zijn TEDx-talk treffend uit waarom mindfulness een verrijking is op scholen.

Stem mindful

De toekomst ligt in onze handen. Daarom tot slot een ongevraagd stemadvies. Maar eerst dit praktijkvoorbeeld: eind 2014 was staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap Sander Dekker te gast bij De Wereld Draait Door om te praten over de nationale brainstorm over het de toekomst van het onderwijs in Nederland.

Tijdens het programma las presentator Matthijs van Nieuwkerk een tweet voor met een suggestie over mindfulness in het onderwijs. Dekker leek geen idee te hebben wat mindfulness inhoudt: “Mindfulness. Dat lees ik dan in de zaterdagbijlage van de Volkskrant en dan denk ik: oh nou, dan gaan we snel door… Is dat belangrijk?”

Het zal niet verbazen dat duizenden mindfulnessbeoefenaars en -professionals not amused waren over deze onverschillige houding. Van wie kunnen we dan wel verwachten dat ze mindfulness juist aangrijpen als kans? Hoewel de huidige politieke partijen geen van alle mindfulness of een vergelijkbare aandachttraining in het programma heeft opgenomen, zijn er natuurlijk partijen die hier niet direct afwijzend tegenover zullen staan. Een bewuste stem zal het verschil kunnen maken.

Erik van den Berg is tekstschrijver en eindredacteur van Yogisan.nl. Erik werkt sinds 2008 als redacteur bij de VPRO. Of het nu de roots van de westerse yoga is, ayurvedische wondervruchten, of tantratempels in Tibet: zijn brede interesse is drijvende kracht achter al zijn artikelen. Hij wil bezoekers van Yogisan meenemen langs onontdekte plekken in de wereld van yoga, ayurveda en mindfulness.