Ecoloog, zenleraar en organisator van pelgrimsreizen Maarten Olthof (1956) gaf een deel van zijn inkomen op om de belofte uit zijn jeugd waar te maken. Hij begon een stichting die al tienduizenden mensen in Nepal heeft geholpen, en vond Boeddha als inspiratiebron.

Op zijn zevende had Maarten Olthof een intense droom. Hij zag hoe wereldwijd mensen leden en van de honger omkwamen. Een overweldigend gevoel van machteloosheid overviel hem. Na zijn droom zwoer Olthof dat hij iets aan deze verstoorde balans in de wereld zou gaan doen. Olthof: ‘Nu ik als boeddhist terugkijk, is dat mijn bodddhisatvagelofte geweest: de intentie om het leed te verzachten.’

‘Zijn huisje was goedkoper dan mijn bergschoenen’

Boeddha als leraar

Olthof groeit op en ontdekt dat lijden, ongelijkheid en onrecht overal in de wereld aanwezig zijn. Zoals de meeste mensen leerde hij hiermee te leven en besloot hij zich te concentreren op zijn eigen leven. Totdat hij begin jaren negentig als reisgids in Nepal is. Daar wordt hij aangesproken door een ‘klein, brutaal schoffie’.

Boeddha in actie - Maarten Olthof bij de opening van de Vajra Academy in Nepal
Maarten Olthof (r) bij de opening van de Vajra Academy in Nepal (Foto: Vajra.nl)

Olthof: ‘Hij vroeg: “How much is your shoes?”, terwijl hij naar mijn dure bergschoenen wees. Het huisje waarin de jongen woonde was goedkoper dan die schoenen.’ Dat is het moment waarop er iets in hem knapt en Olthof zich zijn voornemen uit zijn kinderjaren herinnert. Hij neemt zich voor om iets te gaan ondernemen tegen de extreme ongelijkheid tussen Nederland en de landen waar hij groepen begeleidt.

In Nepal wordt Olthof, van huis uit katholiek, ook geraakt door het boeddhisme. ‘Ik ontdekte dat de Boeddha in de kern dingen had gezien en doorgegeven die ik zelf tijdens mijn studie ecologie had geleerd. Hoe alles met alles samenhangt en ook wederkerig afhankelijk is van al het andere. Toen heb ik besloten: van die man wil ik alles te weten komen. Dat was voor mij het begin van het boeddhistische pad.’

Het verwondert hem nog steeds dat iemand de onderlinge afhankelijkheid 2500 jaar geleden door nauwkeurige observatie zo helder heeft gezien en verwoord. Lachend: ‘En wij noemen dat nu een moderne tak van wetenschap: de ecologie.’

Grootste zonneovenproject ter wereld

Parabolische zonneovens en hooikisten in vluchtelingenkamp © Maarten Olthof (Boeddha in actie)
Parabolische zonneovens en hooikisten in vluchtelingenkamp © Maarten Olthof

Halverwege de jaren negentig begint hij in Nepal kleinschalig met het sponsoren van een school. Al snel groeit het aantal projecten. Hij ondersteunt in Nepal een ingenieur kennen die werkt aan een manier om met de zon te koken. De introductie van de ovens in Bhutanese vluchtelingenkampen in Oost-Nepal gaat met vallen en opstaan. Olthof: ‘In het eerste model, de solar box, zat een glazen spiegel. Maar met al die spelende kinderen gingen deze telkens kapot. Of mensen begrepen niet hoe ze ermee moesten werken.’

Toch blijft Olthof erin geloven: ‘Met de ovens zouden mensen goedkoop kunnen koken. Er hoefde geen hout te worden gekapt en de uitstoot van enorme hoeveelheden CO2 zouden hiermee kunnen worden voorkomen’. Olthof ontdekt en verbetert het principe van de parabolische zonneoven. Met deze in de zon geplaatste aluminium schotel loopt de temperatuur in het brandpunt op tot boven de 200°C waardoor er snel mee gekookt kan worden.

Stichting Vajra heeft met dit type de grootste concentratie zonneovens in één gebied ooit gerealiseerd. Olthof: ‘Op een gegeven moment kookten er 85.000 mensen met onze zonneovens. Ik denk nog steeds: hoe hebben we het voor elkaar gekregen? We hebben zeven trainingshallen moeten bouwen. Het project werd zo’n succes dat uiteindelijk de VN het overnam.’

Eerste ecologische school in Nepal

Nadat zijn vader overlijdt, besluit Olthof om minder te gaan werken en zich meer in te zetten voor Stichting Vajra. ‘Ik was veertig en realiseerde me opeens hoe kort het leven is. Mijn vader heeft veel betekend voor de samenleving en ik vroeg me af: wat doe ik met míjn leven? Doe ik wel wat ik wil, volg ik mijn hart?’

Vajra Academy © Maarten Olthof (Boeddha in actie)
Vajra Academy © Maarten Olthof

Zijn besluit leidt in 1997 tot de oprichting van een stichting met het ANBI-keurmerk: Stichting Vajra (vajra is Sanskriet voor ‘bliksemschicht, diamant’). Er worden acht scholen, een ziekenhuis en gezondheidsposten gebouwd. Tienduizenden patiënten worden behandeld. In 2007 realiseert de stichting een droomproject: de Vajra Academy, een lagere en middelbare school voor kwaliteitsonderwijs – en met zijn zonnekeuken, biogasinstallatie en biologische tuinen de eerste ecologische school in Nepal.

Naast de successen waren er ook de nodige tegenslagen. Toch waren die niet voor niets. Olthof: ‘Als we niet hadden geleerd van het verkeerde type zonneoven, dan hadden we nooit zoveel vluchtelingen kunnen bijstaan. We kwamen ook corruptie tegen. De directeur van de eerste school waarmee we samenwerkten bleek geld in eigen zak te steken. De stichting heeft toen even gewankeld op haar grondvesten. Hoe moeilijk dit ook was, we hebben onze donateurs er eerlijk over bericht met het aanbod om hen het misbruikte geld terug te betalen. Maar het tegenovergestelde is gebeurd: we kregen juist veel steunbetuigingen!

Alle projecten worden uiteindelijk overgedragen aan de lokale bevolking. Het gevaar bij ontwikkelingshulp is paternalisme, zo erkent Olthof. ‘Er is een groot verschil tussen helpen en dienen. Helpen is bedacht vanuit de helper met het idee: dit is goed voor de ander. Dienen is werkelijk luisteren naar de ander, vragen naar wat die nodig heeft. Zo’n nederige houding is gepast in ontwikkelingswerk. Een van de grote valkuilen is denken “ik doe goed werk”. Dat moet nog maar blijken. Daarom moet je goed blijven kijken en luisteren naar wat er gebeurt. En bijsturen als het de verkeerde richting op gaat. Uiteindelijk is je intentie het belangrijkste. Die moet zuiver zijn.’

De Vajra Academy ontving in 2006 de status van Changemaker School van de internationale Ashoka Foundation. Van die scholen zijn er maar 260 in de wereld, Nederland heeft er 6. Het zijn invloedrijke scholen met een groot netwerk en vernieuwend onderwijs waarin ecologie en compassie sleutelbegrippen zijn.

‘Neem de tijd om uit je hoofd te stappen’

Luister naar je hart

‘Wanneer mensen vanuit hun hart werken kan er veel tot stand komen’ zegt Olthof. De inspiratie die je vroeger in je leven hebt ervaren, moet je serieus nemen. Ook de Boeddha heeft zijn verlichting te danken gehad aan een ervaring in zijn jeugd. Bij de meeste mensen raakt de inspiratie ondergesneeuwd. Bij mij is die later gelukkig terug teruggekomen. Ik herinnerde me mijn gelofte. Luister dus naar je hart. En neem de tijd om uit je hoofd te stappen. Je hoofd bedenkt allerlei dingen waar het hart niet in gelooft.’

Over zijn duizend kilometer lange boeddhistische pelgrimstocht door India en Nepal schreef Maarten Olthof het boek ‘Lopen in het voetspoor van de Boeddha’. Als dit boek hier wordt aangeschaft, gaat 40% naar Stichting Vajra voor de wederopbouw van Nepal. Het boek is inmiddels in het Engels vertaald en wordt in Amerika verfilmd onder de titel ‘Go without Fear’. Over Olthofs voettocht van 2500 km naar Assisi maakte de IKON de documentaire ‘Zwerven met Franciscus’. In mei en september 2017 begeleidt Maarten een unieke pelgrimstocht over Java en Bali, af te sluiten met een retraite in een strandresort op Bali.

Credit foto’s: Maarten bij beeld Boeddha – James Dean Conklin; overige foto’s door Maarten Olthof.