In je broek doen van angst – hoe ayurveda is dat?

Angst kennen we allemaal: het is biologisch geprogrammeerd en we hebben het nodig om te overleven in acute gevaar situaties. Maar wat als die acute situaties er niet zijn en je er toch voortdurend last van hebt? Als angst en zorgen je leven beheersen – bewust of onbewust? Ayurveda biedt een brede kijk op angst, en – wat nog belangrijker is – biedt ook handvatten om met angst om te gaan. 

Biologisch overleven

Laten we maar meteen met de deur in huis vallen: angst kan ons leven redden, maar kan ook ons leven vergallen. Vooral wanneer angst chronisch wordt en niet meer in verhouding staat tot de ware omstandigheden. Als ons leven daadwerkelijk – en hier bedoelen we ‘biologisch’ – bedreigd wordt, dan helpt een – eveneens biologische – angstreactie het lichaam om hormonen en zo aan te maken waardoor we een levensreddende actie kunnen ondernemen. ‘Bio’ betekent leven en het gaat bij angst om ons leven. En ayurveda is de ‘wetenschap van het leven’. Dus eerst maar eens kijken naar wat ayurveda over ‘leven’ – en dus ook over angst – te vertellen heeft.

Een blije dikke darm zonder angst
Zonder angst kan de dikke darm gezonder zijn. Vata dosha zetelt in de dikke darm.

Angst en onze instinctieve buik

Waar ligt het centrum van de aanmaak van alle stofjes waardoor we plots tot vluchten of vechten kunnen overgaan? Inderdaad, in onze onderbuik. Onze buik wordt hyperactief en ‘denkt’ meer – en instinctiever – dan ons hoofd. En wordt die buik te hyperactief en beweegt de hele peristalsis daarin mee, dan kan dat letterlijk een leegloop van de darmen tot gevolg hebben; vandaar de uitdrukking ‘het loopt je dun door de broek’. Die onderbuik en de darmen spelen in ayurveda een cruciale rol in het verhaal van de die dosha’s: vata, pitta en kapha. Hoe? Dat doen we hieronder uit de doeken.

Drie biologische managers die ons helpen ‘te (over)leven’

Ons biologisch systeem loopt voortdurend gevaar. Zelfs iets schijnbaar onschuldigs als eten is een potentieel levensbedreigende gebeurtenis. Iedere entiteit in deze fysieke wereld zorgt dat zijn of haar plaatstje gewaarborgd is en blijft. Daarbij is iedere interactie met de zogenaamde ‘buitenwereld’ een potentieel gevaar. Eten is een voorbeeld waarbij we energie van de buitenwereld een onderdeel van onszelf maken. Dat klinkt raar maar zo is het wel, en daar is heel wat levende intelligentie voor nodig. In ayurveda zijn de drie dosha’s als het ware de drie ‘biologische managers’ die ons helpen bij het ons ‘eigen’ maken van zaken die van buitenaf komen, waaronder – zoals in dit voorbeeld – ook ons eten.

In ayurveda zijn de drie dosha’s als het ware de drie ‘biologische managers’ die ons helpen bij het ons ‘eigen’ maken van zaken die van buitenaf komen

De drie dosha’s vata, pitta en kapha

Zoals gezegd helpt ieder van de drie doshas ons bij een aantal essentiële levensfuncties:

  • kapha dosha helpt ons bij bouwen en voeden van ons lichaam; het gebruikt daarvoor de elementen water en aarde – daarmee kan je lekker ‘metselen’, maar dat moet wel intelligent gebeuren
  • pitta dosha helpt ons bij het omzetten en verbranden; in ons lichaam gebeurt dat door een vuur dat in een watermedium geplaatst is (in de vorm van bijvoorbeeld maagzuur), en ook dat vraagt om heel wat intelligentie
  • vata dosha zorgt voor transport, beweging, activiteit en zenuwreacties in ons lichaam – en het gebruikt daarvoor de elementen lucht en ruimte; dus ook wanneer er een ‘vluchten of vechten’ plaats moet vinden, en ook dan is een hoge mate van hyperintelligentie essentieel
De doshas: Vata dosha, pitta dosha en kapha dosha met hun corresponderende elementen en de plekken in het lichaam.
De dosha’s: vata dosha, pitta dosha en kapha dosha met hun corresponderende elementen en de plekken in het lichaam

Acuut gevaar, angst, onderbuik en darmen

Je zou kunnen zeggen dat angst bij acuut gevaar noodzakelijk is om vata dosha een enorme – en hopelijk buik-intelligente – impuls te geven om je eigen leven veilig te stellen. En daar komt ayurveda met de volgende aanvullende informatie over de hoofdlocatie van ieder van die drie dosha’s, en de hoofdlocatie van vata dosha bevindt zich – ja, inderdaad – in de onderbuik en de darmen!

De drie hoofdkantoren van de drie biologische managers

Ayurveda kent aan ieder van de drie dosha’s – de drie biologische managers van de (over)levensprocessen in ons lichaam – een ‘hoofdkantoor’ toe:

  • kapha dosha – de maag (en van daaruit ook de longen)
  • pitta dosha – de dunne darm ( en van daaruit ook de lever en anders solar plexus organen)
  • vata dosha – dikke darm en bekkengebied (en van daaruit ook bijvoorbeeld de bijnieren, denk aan adrenaline; ‘ad-renals’ betekent ‘bij-nieren’)

De locatie van vata dosha en angst

Biologisch gezien is het dus (bio)logisch dat vata dosha sterk in actie komt bij een acuut gevaar. Maar omdat vata dosha bestaat uit of werkt met de elementen lucht en ruimte, nemen die tijdelijk heel erg toe. En daar ligt een conflict: dat mag maar tijdelijk zijn – want ons lichaam bestaat vooral uit de elementen water en aarde. Als er te veel en te lang een invloed van de elementen lucht en ruimte plaatsvindt (waar vata dosha zijn management mee doet) begint het lichaam te lijden. En niet alleen het lichaam, maar ook de geest en de emoties.

Beweeglijkheid en angst in de buik

Geest en emoties zijn van nature hyper beweeglijk en kunnen daarom makkelijk ‘te’ beweeglijk worden. Op dat moment valt onze mentale en emotionele ‘stabiliteit’ en rust weg, en maken we ons voortdurend zorgen. Of we hebben voortdurend een gevoel van angst. Dat lijkt zich in ons hoofd af te spelen, maar dat komt volgens ayurveda uit de buik!

Wat is ‘leven’ volgens ayurveda

Omdat het in ayurveda over leven gaat (‘ayur’ betekent leven, en ‘veda’ betekent wetenschap), zullen we hier even kort kijken naar de omschrijving die ayurveda geeft van dat ‘leven’. Volgens ayurveda is ‘leven’ de intieme en verweven relatie van:

  • het lichaam
  • de zintuigen
  • geest en emoties
  • de ziel

hoe kunnen we beter omgaan met angst?

Angst en het lichaam

We hebben al gezien dat biologische en fysieke angstreacties een normale veiligheidsimpuls geven om te zorgen dat ons lichaam een acuut gevaar overleeft. Volgens ayurveda speelt vata dosha en diens hoofdlocatie – de buik en darmen – daarbij een belangrijke rol. Nummer 1 bij acuut gevaar, biologische angst, geeft je een belangrijke en spontane impuls tot een (overlevings)actie. Acuut is acuut – en dat betekent korte termijn. Ieder van ons kan in acuut gevaar terecht komen, het is ‘part of life’. Maar daarna hoeft angst niet te blijven hangen; goede zorg, juist voor de buik, het bekkengebied en de darmen helpt in dergelijke gevallen.

Simpele maatregelen die goed helpen:

  • een warme kruik op de buik leggen
  • een warme en voedende drank nemen
  • warme en rustgevende (milde) voeding nemen (soep, pap, etcetera)
  • warme handen op de buik of heupen leggen
  • yogahoudingen benadrukken die buik- en bekkengebied stabiliseren
  • kruidenremedies gebruiken die met name de dikke darm tot rust kunnen brengen, zoals bijvoorbeeld de ayurvedische dashamula thee (of tabletten met warm water)

Angst en de zintuigen

De zintuigen zijn volgens ayurveda de douaniers van de geest die helpen bij de beslissingen of iets goed of juist niet goed of zelfs potentieel gevaarlijk is om in ons lichaam of ons systeem toe te laten. We kunnen horen, voelen, zien, proeven en ruiken en de informatie daarvan bewust en onbewust gebruiken voor onze veiligheid en overlevingsmechanismen. Het is daarom van belang dat we onze zintuigen gezond, helder en open houden.

Voortdurende stress – en aanhoudende zorgen en angst – kunnen ertoe leiden dat onze zintuigen niet meer meewerken met ons instinctieve denkvermogen

Vicieuze cirkel

Niet goed werkende zintuigen leiden tot meer stress, zorgen en angst. Daarmee kan een vicieuze cirkel ontstaan en meer stress, zorgen en angst leiden tot minder goed werkende zintuigen. Per saldo worden dan onze spontane en intelligente overlevingsmechanismen minder effectief. Hier ontmoeten ayurveda en yoga elkaar en daaruit komen de volgende tips voort, die kunnen helpen bij het omgaan met angst.

De zintuigen ondersteunen met yoga en ayurveda

  • Zorg voor periodes van ‘pratyahara’ – het afsluiten van je zintuigen zodat ze waarlijk tot rust kunnen komen
  • Zorg dat je voldoende en goed slaapt: dat is als het ware een natuurlijke ‘pratyahara’ periode voor geest en zintuigen (en bovendien leidt een goede slaap tot meer stabiele kapha energie in het lichaam en minder destabiliserende – luchtige en beweeglijke – vata energie)
  • Zorg voor een regelmatig ‘strelen van de zintuigen’ (vooral in perioden van toename van stress, zorgen en angst)

Het ‘strelen’ ofwel kalmeren van de vijf zintuigen

In ayurveda zijn er vijf zintuigen – parallel aan de vijf elementen. Ieder van die vijf zintuigen kan worden ingezet bij het meer tot rust komen, wanneer er overmatig veel stress, zorgen en angst zijn.

De twee zintuigen die het meest bij vata dosha horen

  • Bij het element ruimte hoort het zintuig horen (en de oren) – het is belangrijk om naar rustige en voedende geluiden te luisteren – of zelfs de stilte op te zoeken. Een overmaat aan geluiden en lawaai kan al genoeg zijn om sluimerende gevoelens van zorgen en angst aan te wakkeren. Juist ook omdat het element ruimte zo met vata dosha verbonden is, en vata dosha de emotie ‘angst’ als kernemotie heeft.
  • Het zintuig voelen (verbonden met de huid), hoort bij het element lucht. Voldoende voedende en aardende aanraking is bij zorgen en angst heel belangrijk. Een tekort aan aanraking kan angst doen toenemen (kijk bijvoorbeeld naar mensen in ziekenhuizen of bejaardentehuizen). En een goede en rustige massage met warme olie – waar ayurveda zo bekend om staat – kan wonderen doen bij het kalmeren van een onrustige en angstige lichaam en geest.

De drie overige zintuigen en het verminderen van angstgevoelens

  • Bij het element vuur hoort het zintuig van zien (en de ogen): bij angst is het beter om niet te kijken naar onaangename beelden of storende kleuren, of naar onrustige beelden zoals televisies of zelfs computerschermen. Voedende en warme beelden en kleuren kunnen angst doen verminderen.
  • Het element water staat in verbinding met het zintuig van de smaak (en de tong of mond); aangename en vooral zoet/neutrale smaken helpen bij het verminderen van angst en zorgen. De smaak zoet-neutraal is volgens ayurveda opgebouwd uit de elementen water en aarde, en draagt op die manier bij aan een stabiliserende kapha energie, en geeft wat rust aan een hyperactieve vata energie.
  • Aarde is het element dat hoort bij het zintuig van de reuk (en de neus); het ruiken van aangename geuren – ook hier weer vooral zoete en aardende geuren – kan helpen bij het meer tot rust komen van lichaam en geest. Op die manier helpt het ook bij het verminderen van sluimerende of actieve gevoelens van stress en angst. Aromatherapie kan via deze ingang veel bijdragen.

Ayurvedische aromatherapie en angst

Een paar geuren die gevoelens van stress en angst helpen verminderen:

  • Roos
  • Basilicum
  • Cederhout
  • Gember
  • Oranjebloesem
  • Patchouli
  • Salie
  • Sandelhout
  • Tijm

Aromatherapie kan worden toegepast via etherische oliën of via (natuurlijke) wierook. Die laatste methode is in de traditie van yoga en ayurveda natuurlijk heel bekend. Het is dan wel belangrijk dat het kwalitatief hoogwaardige en natuurlijke wierooksoorten zijn.

Angst – zit het echt ‘tussen je oren’?

We hebben al gezien dat acuut gevaar en angst op een goede manier met elkaar verbonden zijn. Maar gevoelens van angst kunnen blijven hangen in lichaam en geest, als een soort herinnering die te pas, maar vooral ook te onpas geactiveerd wordt. En dan kun je er chronisch last van hebben. Terwijl er eigenlijk reëel gezien niet echt iets ‘dreigt’. Dat andere mensen je dan vertellen dat het slechts ‘tussen je oren zit’ is niet echt ondersteunend, ook al is het eigenlijk wel waar. De geest – ons denkvermogen – wordt in ayurveda en yoga uitgebreid besproken.

De geest is een instrument dat helpt keuzes te maken in deze fysieke wereld, maar het kan onder invloed komen te staan van ‘gehechtheid aan’ of ‘weerzin tegen’.

Wanneer in de geest ‘weerzin tegen’ zich mengt met een niet goed opgeloste angstimpuls uit het verleden, kan deze impuls telkens weer geactiveerd worden door alles wat ook maar enigszins aan die eerdere situatie herinnert. Dat kan leiden tot voortdurende gevoelens van angst. In de vorm van stress, faalangst, onzekerheid, eenzaamheid, depressie, enzovoorts.

Geest en lichaam zijn één geheel

Ayurveda had het duizenden jaren terug al over wat we vandaag de dag vaak body-mind noemen. Lichaam en geest zijn nauw met elkaar verweven. Het lichaam is een biologisch gegeven en de geest bevindt zich volgens ayurveda in iedere cel en in ieder kanaaltje van het lichaam. De hersenen zitten ‘tussen de oren’, maar de geest ofwel de ‘mind’ zit overal. En als het angst betreft vooral in de buik – die plek van vata dosha, waar we het voorafgaand al over hebben gehad.

Zorgen voor vata dosha is zorgen voor de geest

In ayurveda is zorgen voor vata dosha ook meteen zorgen voor de geest! Omgekeerd kan zorg voor de geest de vata dosha – en dus de buik en de darmen, en dus angst en zorgen – tot rust brengen. Een paar tips vanuit ayurveda en yoga om de geest te stabiliseren en te ondersteunen, en op die manier angst te helpen verminderen:

  • Regelmatig – en op een eenvoudige manier – mediteren; gewoon zo open mogelijk gaan zitten of liggen en kijken naar wat er aan gedachten en gevoelens voorbij komt, indien mogelijk zonder oordelen of innerlijke reacties (en als die er wel zijn, daar weer rustig naar kijken!).
  • Mindfulness beoefenen; op een rustig moment of gewoon in het dagelijkse leven proberen bewust te zijn van wat er zich in jou afspeelt: emoties, lichamelijke sensaties, gedachten – ze komen allemaal eenvoudigweg voorbij; er zijn inmiddels veel therapeuten en meerdere instituten die cursussen, begeleiding en training in mindfulness aanbieden.
  • Zelfonderzoek doen – er bestaan verschillende methoden van zelfonderzoek, dieper essentieel spiritueel werk, waarin wordt gekeken naar wat wij als mensen waarlijk en werkelijk zijn. De nadruk ligt daarbij op de realisatie dat wij in wezen in essentie alleen maar puur bewustzijn zijn, waarin zich ons lichaam, onze gevoelens en onze gedachten (en dus ook onze angsten) zich slechts tijdelijk manifesteren. Ze zijn dus niet onze kern, dat wat we werkelijk zijn. Je daarmee bezig houden en diep onderzoek doen, kan helpen ons de ware tijdelijke aard van angst in te zien. Zo kan de identificatie met angst soms dramatisch afnemen of zelfs geheel verdwijnen.
  • Heel concreet: maak gebruik van de wetenschap in ayurveda over kruiden en kruidenremedies die een sterk rustgevende, stabiliserende of verhelderende werking op de geest kunnen hebben. Ook dat kan angst helpen verminderen.

Satvische kruiden in ayurveda en yoga

Enkele ruiden en kruidenremedies die helpen om angst te verminderen, door Satva in de geest te verhogen en Rajas en Tamas in de geest te verminderen:

  • Brahmi (Centella asiatica of Bacopa Monnieri)
  • Vacha (Acorus calamus)
  • Jatamansi (Nardostachys jatamansi)
  • Ashwagandha (Withania somnifera)
  • Tulsi (Ocimum sanctum)

    Jatamamsi voor de geest
    Jatamansi – een rustgevend kruid dat vata angst kan verminderen

Deze kruiden kun je innemen (thee, capsules, tabletten of drankjes), maar een aantal ervan zijn ook beschikbaar in de vorm van natuurlijke wierooksoorten.

Als je meer wilt weten over yoga, ayurveda en de geest, is het ook de moeite waard je eens verder te verdiepen in wat in die tradities de drie kwaliteiten van de geest worden genoemd: Satva, Rajas en Tamas. Meer hierover vind je hier.

De ayurvedische toolkit bij angst – in een notendop

Nog een keer op een rijtje – in een overzichtslijstje – welke gebieden in ayurveda worden ingezet en gebruikt om ondersteuning te bieden bij het omgaan met angst. Zonder de angst te willen bagatelliseren, maar juist met respect voor de betekenis van angst in het oersysteem van intelligent overleven. De drie doshas (vata, pitta en kapha) nemen een belangrijke plaats in, met een hoge mate van biologische intelligentie. Met name vata dosha vraagt daarin bij ieder mens veel zorg en aandacht. De ‘tools’ zijn:

  • Leefstijl – zorg voor voldoende rust en regelmaat, dat is belangrijk voor de geest en voor vata dosha; zorg voor een goede voeding en het strelen van de vijf zintuigen.
  • Massage – met name een rustige ayurvedische massage met kalmerende, voedende en warme olie kan helpen de vata dosha en met name ook vata in het buik- en darmgebied tot rust te brengen, waardoor gevoelens van angst kunnen afnemen.
  • Voeding – breng met goede en juiste voeding rust in vata dosha en in diens hoofdkwartier de dikke darm; verdiep je in ayurvedische voeding, pas je eigen voeding aan, en ga ‘kalmerend’ en aardende voeding eten.
  • Kruiden – maak gebruik van rustgevende, satvische kruiden die de geest sterker en stabieler maken; er zijn taltrijke ayurvedische losse kruiden en kruidenformules beschikbaar.

Meer subtiele tools bij angst

  • Yoga – kies een vorm van yoga die helpt bij aarding, die rustig en stabiliserend is en waarin voldoende aandacht aan het bekkengebied – de zetel van vata dosha – gegeven wordt. Dat is ook het gebied van de Muladhara chakra (aarde chakra of wortelchakra), de chakra van basisveiligheid en overleven. Kies oefeningen die zich ook speciaal richten op de psoas, een spier die nauw verbonden is met het vasthouden van angst.
  • Meditatie – ruim tijd in voor een eenvoudige manier van meditatie; zoek begeleiding bij experts op het gebied van mindfulness en ontspanning; er zijn vele mogelijkheden tegenwoordig – en vaak wordt het zelfs ondersteund door huisartsen en psychologen.
  • Counselling – zoals het goed is om voeding goed te verteren, zo is het ook belangrijk om ervaringen uit het verleden goed te verteren – dus ook ervaringen van waaruit angst is blijven hangen in je systeem, die je nu nog steeds belast. Goede therapie – al of niet in combinatie met bodywork – kan je helpen angstpatronen uit het verleden te ‘verteren’ en daardoor los te laten.
  • Zelfonderzoek – wat is de diepere werkelijkheid onder angst en wie ben je in werkelijkheid als mens? Deze vraagstellingen kunnen je helpen de tijdelijkheid en relativiteit van angst op een dieper niveau een plaats te geven, zonder de angst op zichzelf te bagatelliseren of te ontkennen.

Goede zorg voor de buikgevoelens

Afsluitend kunnen we zeggen dat ayurveda en yoga op meerdere manieren naar angst kijken. Ze zien angst als een gegeven in het menselijk bestaan dat enerzijds heel reëel is en anderzijds ook uitnodigt om te kijken naar wie en wat wij mensen in werkelijkheid zijn. In de praktijk bieden zowel ayurevda als yoga veel tools om met gevoelens van angst om te gaan, om vata dosha en de diepere gevoelens en mechanismen van deze dosha – in de onderbuik en darmen – voldoende zorg en voedende aandacht te geven. Opdat we ons waarlijk veilig en zonder angst kunnen voelen, maar ook adekwaat kunnen reageren op acute dreiging waneer dat echt nodig is.

Bekijk (en beluister):

Een begeleide mindfulness meditatie ter vermindering van angst (Engels gesproken)

Probeer de volgende kruiden of remedies